Samaín (ou Samhaín), é unha palabra de orixe
gaélica que significa “fin do verán”, “principio do inverno”.
O día 1 de novembro coincide co primeiro do ano no calendario celta, que
comezaba coa “estación escura”. Na noite do 31 de octubre ao 1 de noviembre, a
noite de Samaín, os celtas celebraban a fin da tempada das colleitas. Era unha
festa de transición que sinalaba o paso dun ano a outro, e a un tempo, unha
festa de apertura ao outro mundo: críase que nesa
noite as ánimas dos mortos podían atravesar a porta que separa o mundo dos
vivos e o mundo dos mortos para visitar as casas das súas familias, quentarse
xunto ao lume do fogar e comer algún alimento, pero tamén para render contas
pendentes.
Na
noite do Samaín, os celtas reunaínse no bosque para celebrar a festa e comer o
ritual e comunal porco de Samaín. Era unha festa obrigatoria e crían que quen
non asistía podía perder a razón. Esa noite era a máis perigosa do ano: as
portas do outro mundo abríanse e as ánimas dos defuntos eran quen de vir
visitar este mundo e aos seus moradores:
“Os
antigos habitantes de Galicia vivían en castros. Suponse que ao chegar os
tempos escuros do ano, o outono e o
primeiro inverno, poñían arredor das murallas dos castros as caveiras dos
inimigos mortos cunha luz dentro. Tal facían para arredar as pantasmas e
espíritos das súas moradas” (LÓPEZ
LOUREIRO, R., Samaín: a festa das
caliveras, px. 156)
Suponse
que é destes ritos e crenzas célticas ao redor da caveira, de onde vén a
tradición europea de facer caliveras na cortiza das cabazas.
A TRADICIÓN DO SAMAÍN
O Samaín é a festividade
de orixe celta máis importante do período pagán que dominou Europa hata a súa
conversión ao cristianismo. Foi practicada dende hai máis de tres mil anos
polos pobos celtas que poboaron Europa. Nas mesmas datas, os romanos celebraban
as Saturnais. Esta tradición perdura aínda hoxe por toda a antiga xeografía
céltica europea e, no caso da península ibérica, en todas as zonas nas que se
pode documentar a influencia da cultura celta: Galiza, Asturias, Aragón,
Cantabria, Castela-León e tamén en Madrid, Cuenca, Guadalajara..
En toda a xeografía galega podemos atopar
lembranza desta celebración, cun folclore semellante, aínda que ás cabazas
dábanselle nomes diferentes: nas Rías Baixas, calacús; caveiras de melón en
Cedeira; en Ortigueira, calabazotes; colondros
en Ourense... Sen embargo, a tradición levaba esquecida algunhas
décadas. Nos últimos anos estáse volvendo a recuperar, grazas ás
investigacións e ao empeño do profesor galego Rafael López Loureiro e ao traballo realizado nas escolas e
en varios concellos.
A FESTA DO SAMAÍN
E A TRADICIÓN DO MAGOSTO
“A festa de Todos os Santos
probablemente non é outra cousa que a cristianización do “Samahín” celta, que
segue viva a través do magosto para a xente de Loureses e toda Galicia”
(Mandianes de Castro)
No mes de novembro, en Galiza celébrase
o Magosto. Hoxe celebrámolo na casa, ou nalgún lugar da aldea. Noutro tempo foi
no atrio da igrexa ou ao pe dun cruceiro, pero o seu lugar orixinario foi o
monte. Esta tradición mantense aínda en Ourense.
Os celtas, que non tiñan templos,
celebraban os seus ritos e as súas festas nun claro do bosque. «O bosque e o templo eran, para os celtas,
nocións equivalentes ou intercambiables» (C. G. Guyonvarc’h, La civilisation celtique). Tamén di
Vicente Risco que «Os galegos non teñen
templos senón natureza».
Cita Taboada Chivite ao inglés Swinbunge, que viaxou por Galiza no
século XVIII e contou que a xente, na véspera do día de defuntos, “ía comendo as castañas coa fe de que cada
unha libraba unha alma do purgatorio”
A castañada sempre
tivo en Galicia, e noutros lugares achegados como o Bierzo, Asturias ou
Cantabria, connotacións funerarias. Segundo algúns investigadores (cfr. J. A.
Tarrío, Cultura, educación e tradicións
populares en Galicia, eds. Do Castro), “o magosto naceu como consecuencia e
recordo ós mortos”
A relación ben documentada
entre o magosto e o funerario e a coincidencia das datas nas que se celebra
coas da festa do Samaín (o tempo das castañas é o tempo das caliveras de
cabaza) podería ser un argumento a favor da tese defendida por Mandianes de
Castro citada ao comezo.
Para saber máis:
LÓPEZ LOUREIRO,
RAFAEL, Samaín: A Festa das Caliveras
|
|
Vigo. Ir Indo
Edicións, 2003
|
|
|
|
|
Dende a Biblioteca convidámoste a participar no magosto e na exposición de cabazas . Haberá un premio para a mellor!!
